“Rủ nhau đi cấy đi cầy,
Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu,
Trên đồng cạn,dưới đồng sâu,
Chồng cầy,vợ cấy,con trâu đi bừa”.

“Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cầy với ta,
Cầy cấy nối nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công.
Khi nào cây lúa còn bông,
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn".

Lời Ca dao sao mà êm đềm thân thương thế,vẽ lên một bức tranh quê đơn sơ, mộc mạc, nhưng không kém phần thi vị dễ thương. Phải có sợi giây chân tình giữa người và vật mới thốt lên những lời thơ ấy.

Năm Kỷ Sửu là năm con Trâu, con vật đứng thứ nhì trong 12 Giáp. Nhân dịp Xuân về, người viết chỉ muốn cùng Quí Vị tìm theo dấu vết Trâu trong thơ văn - một con vật gần gũi,thân thương nhất của người dân quê Việt nam trong loài gia súc như: chó, mèo, gà, heo, bò, ngựa.

Trâu còn được gọi là Sửu hay Ngưu theo Hán tự, chính là người bạn sớm tối đói no cùng người dân quê xưa. Đúng vậy,vì nuôi Trâu không phải để làm cảnh,vui chơi ôm ấp…mà để đóng góp trong cuộc sống chân lấm tay bùn:

 Con trâu là đầu sự nghiệp.

 Làm ruộng phải có trâu,làm giàu phải có vợ.

Vì thế mua Trâu người ta chọn lựa, đắn đo kỹ lưỡng:

 Tậu trâu,lấy vợ, làm nhà,
Trong ba việc đó ắt là khó thay.

 Muốn giàu thì nuôi trâu cái,
Muốn lụn bại thì nuôi bồ câu.

 Thứ nhất vợ dại trong nhà, Thứ nhì trâu chậm,thứ ba rựa cùn.

“Nái,vó,giống,nòi” đều quan trọng,nhưng cũng cần phải khoẻ,vì ngoài công việc đồng áng, trâu còn kéo xe, đạp lúa sinh sản giống tốt:

 Mua trâu xem nái,lấy gái chọn dòng,

 Mua trâu xem vó,lấy vợ xem nòi.

Từ gần gũi thân thương nhất trong gia súc, phát sinh nhiều thành ngữ,tục ngữ răn đời đơn sơ thâm thúy như:

  Trâu chậm uống nước đục

  Ngưu tầm ngưu,mã tầm mã

  Trâu bò húc nhau,ruồi muỗi chết

  Đàn gảy tai trâu

  Thân trâu trâu lo,thân bò bò liệu

  Trâu cày không có,trâu ăn lúa lại đông

  Trâu lành không ai cắt cỏ,trâu ngã lắm kẻ cầm dao

  Trâu chết để da,người ta chết để tiếng

  v v…

Trong Ca dao còn phong phú hơn nhiều:

  Trâu ta ăn cỏ đồng ta,
Tuy rằng cỏ cụt nhưng mà cỏ thơm.

 Trâu buộc ghét trâu ăn,
Quan võ lại ghét quan văn quần dài.

 Nghé ơi ta bảo nghé này,
Nghé ăn cho béo,nghé cầy cho sâu.
Ở đời khôn khéo chi đâu,
Chẳng qua cũng chỉ hơn nhau chữ cần.

 Trâu kia kén cỏ bờ ao,
Anh kia kén vợ khi nào có con.

 Trâu, dê lúc chết tế ruồi,
Sao bằng lúc sống ngọt bùi là hơn.

  Đôi lúc lại còn xót xa, bạc bẽo,chua chát thế thài nhân tình hơn:

 Công anh chăm nghé bây lâu,
Bây giờ nghé đã thành trâu ai cầy?

***

Ngoài Ca dao,tục ngữ…Trâu còn xuất hiện trong truyện xưa tích cũ hay thơ văn hiện đại.

Lục súc tranh công kể lại 6 con vật: trâu, bò,dê,lơn,gà,ngựa tượng trưng cho 6 Vị quan đầu triều tranh nhau công trạng và ai cũng cho mình đóng góp nhiều công sức hơn cho Dân Nước.Hãy nghe quan Sửu kể công:

 Trâu mỏi mệt trâu liền năn nỉ
Một mình trâu ghe nỗi gian nan,
Lóng canh gà vừa mới gáy tan,
Chủ đã gọi thằng chăn vội vã….
Từ tháng giêng cho tới tháng chạp,
Kế Xuân, Hè,nhẫn đến Thu,Đông,
Việc cầy bừa nông cụ vừa xong,
Lại xe gỗ giầm công liên khói

Bà Huyện Thanh Quan nữ sĩ đa tài,nổi tiếng qua nhiều bài thơ như: Qua Đèo Ngang,Thăng long hoài cổ,Chiều hôm nhớ nhà… Lời thơ nhớ nhà dậy lên nỗi buồn xa văng mênh mông:

 Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn,
Tiếng ốc xa đưa lẫn trống dồn,
Gác mái ngư ông về viễn phố,
Gõ sừng mục tử lại cô thôn….

Bà còn lưu lại nhiều giai thoại nhẹ nhàng lý thú nhân khi ông Huyện vắng nhà,bà đã phê vào tờ đơn thày Hương Cống xin phép mổ trâu giỗ bố trong lúc đang thiếu trâu cầy:

 Người ta thì chẳng đuợc đâu,
‘Ừ’thì ông Cống làm trâu thì làm.

Học Lạc nhà nho nghĩa khí Miền Nam,không chịu hợp tác với Pháp,làm bài thơ trào phúng Vịnh con trâu,chế diễu những kẻ xu thời, nghêng ngang mũ áo,nham nhở như phường tuồng theo gót ngoại xâm:

 Mài sừng cho lắm cũng là trâu,
Nghĩ lại mà coi thực lớn đầu,
Trong bụng lam nham ba lá sách,
Ngoài cầm lun phún một chòm râu.

Kẻ theo giặc chỉ là những con cờ thí,bị vắt chanh bỏ vỏ sau khi không còn dùng được nữa.Tú Mỡ nhà thơ trào phúng nổi tiếng,đặt cho hạng người này cái tên Ngài trâu như trong cuộc Chọi Trâu chí tử: con thua phanh thây nằm đó,con thắng mũ lọng nghênh ngang rước về làng làm lễ sát tế cúng Thành hoàng:

 Tưởng rằng danh giá những gì,
Kiếp trâu khốn nạn vẫn là kiếp trâu,
Nào người qúi hóa gì đâu,
Rước về làm thịt xúm nhau người sài.
Lắm anh danh vọng trên đời,
Chung qui cũng chỉ như Ngài Trâu thôi.

***BREAK***

Phải chăng Nhà thơ Nguyễn huy Thiệp khắc khoải than thở cuộc sống ‘Trâu cầy’ đời người qua hình ảnh con trâu?

 Sinh ra làm kiếp con trâu,
Suốt đời tăm tối dãi dầu nắng mưa,
Thân tôi cổ cầy vai bừa,
Nào thừng buộc,nào mõ khua rộn ràng,
Xin ông, ông cứ nhẹ nhàng,
Tôi xin nộp đủ thóc vàng cho ông.

Nhưng có lẽ bài thơ mới nhất,đầy ấn tượng và cảm động của Nguyễn phúc Sông Hương, tả về thân phận người tù dưới chế độ Cộng sản,khiến tôi thao thức nhớ về những kỷ niệm đau xót ngày nào:

  Không phải chim gõ kiến,
Gõ mõ trong rừng sâu,
Là tiếng mõ bản Thượng,
Chiều về gõ gọi trâu.

Trại tù vang tiếng kẻng,
Qua một ngày đời trâu,
Đoàn tù đi bước chậm,
Đàn trâu gầy chờ nhau

Đàn trâu về bản Thượng,
Tiếng nghé kêu lạc loài,
Đoàn tù vào chuồng lớn,
Tưởng con mình đâu đây.

Không phải chim gõ mõ,
Gõ gỗ trong rừng sâu,
Tiếng mõ và tiếng kẻng,
Chiều về gõ gọi trâu.

Trong những tháng năm thơ ấu, tôi luôn nhớ hình ảnh đơn sơ tràn đầy kỷ niệm bài học trong Quốc văn giáo khoa thư:

  "Ai bảo chăn trâu là khổ,
chăn trâu sướng lắm chứ.
Đầu đội nón mê như lọng che,
tay cầm cành tre như roi ngựa,
ngất nghểnh ngồi trên mình trâu,
tôi nghe chim hót trong chòm cây,
mắt trông bướm lượn trên đám cỏ….”

hay say mê truyện Con Trâu của Trần Tiêu – một nhà văn có biệt tài mô tả loài vật, mà ông nhân cách hoá phản ảnh về cuộc sống vất vả của con người.

Gần đây nhất,Trâu còn nhảy vào nghệ thuật điện ảnh qua phim Mùa len Trâu do Nguyễn Võ Nghiêm Minh đạo diễn, phóng tác theo tập truyện ngắn của nhà văn Sơn Nam. Nhìn trong phim,đàn trâu hàng trăm con lướt đi như vũ bão trên cánh đồng mênh mông ngập nước, cho ta thấy một cuộc sống cuốn trôi tàn bạo, nhưng cần thiết cho đời sống kinh tế nông nghiệp của người dân Miền Tây. Hy vọng hình ảnh này sẽ xuất hiện trong năm Kỷ Sửu 2009, để thấy từng đàn trâu can trường dũng mãnh kìm lại ‘thùng kinh tế’khổng lồ của Hoa kỳ khỏi rơi xuống vực thẳm do Ngài Tổng Thống tuổi Trâu cầm cương giữ thắng.

***

Sau cùng, mong rằng năm Kỷ Sửu,dân Việt sống dưới chế độ ‘đỉnh cao trí tuệ’ Cộng sản, sẽ không phải trở về ‘thời kỳ đồ đá’ –người cày thay trâu –con người đi trước thay trâu kéo cầy:

 Xưa kia trâu gíúp người cầy,
Bây giờ cay đắng lại thay trâu bừa.

Con người đeo đẳng kiếp trâu cầy, nhiều lúc muốn thoát khỏi cũng không xong. Thôi thì ta hãy cố gắng kéo cầy 4/5 cuộc đời mà giành 1/5 còn lại để kiếm chút thảnh thơi. Tuy người viết bài không phải là thiền sư hay thiền giả, nhưng thường thảnh thơi ngồi thiền, qui hướng nội tâm, sực nhớ lời khuyên trong Phật giáo Thiền Tông qua bức tranh Thập Mục Ngưu Đồ:

‘Chăn Trâu’ 10 bước: Tìm trâu(1)-Thấy vết trâu(2)-Thấy trâu(3)-Bắt trâu(4)-Chăn trâu(5)-Cưỡi trâu(6)-Quên trâu(7)-Quên cả người và trâu(8)-Trở về cội nguồn(9)-Thong dong vào chợ đời(10).Lời thiền làm cho tâm hồn thấy lâng lâng phiêu bồng,thi hứng bỗng bật thành thơ:

 Một đời mải miết tìm trâu,
Dõi theo dấu vết nông sâu mà tìm,
Thấy trâu ta phải bắt liền,
Chăn trâu ngày tháng ưu phiền lánh xa,
Cưỡi trâu miệng hát hoan ca,
Quên trâu quên cả thân ta nữa rồi,
Cội nguồn hiện thực người ơi,
Lỏng buông tay khấu chợ đời thong dong,
Phù sinh dấu ấn hóa công,
Hành trình tâm thức trong vòng chăn trâu.

Xin dừng bút nói về Trâu nhân dịp năm Kỷ Sửu. Kính chúc Quí Vị Năm Mới luôn mạnh khoẻ để đủ sức nối tiếp cuộc sống ‘trâu cầy’, trước khi bước sang phần đời thiền giả ‘cỡi trâu’ thong dong ngao du sơn thủy.